Ondervoeding bij kanker is een veelvoorkomend en vaak onderschat probleem binnen de oncologische zorg. Één op de vijf oncologische patiënten overlijdt aan complicaties als gevolg van ondervoeding, en niet aan de maligniteit zelf.1  Vroege signalering, screening op risico op ondervoeding  en gerichte voedingsinterventies zijn essentieel om behandeluitkomsten, herstel en kwaliteit van leven van patiënten te verbeteren. Oncologische verpleegkundigen en diëtisten spelen daarin een cruciale rol.

Hoe vaak komt ondervoeding bij kanker voor?

Tot wel 80% van de patiënten met kanker krijgt te maken met ondervoeding gedurende het ziekte- en behandeltraject.1 Tegelijkertijd ontvangt slechts ongeveer 50% van de ondervoede oncologische patiënten daadwerkelijk voedingsondersteuning.2

Veel patiënten krijgen tijdens behandeling te maken met:

Daarnaast spelen metabole veranderingen en inflammatie veroorzaakt door kanker een belangrijke rol in het ontstaan van spiermassaverlies, malnutritie en verdere achteruitgang van de voedingsstatus.

Ondervoeding bij kanker wordt nog te vaak onderschat

Ondervoeding ontstaat vaak al vroeg in het oncologische zorgtraject. Twee op de drie patiënten hebben bij het eerste consult al gewichtsverlies ervaren. 23 Zelfs gering gewichtsverlies kan klinische gevolgen hebben: onderzoek laat zien dat bij ≥2,5% gewichtsverlies — ongeacht de BMI — de overlevingskans al significant afneemt.3 

Download studiedata

Omdat verlies van spiermassa niet altijd zichtbaar is, kan ook bij patiënten met een normale of verhoogde BMI sprake zijn van ondervoeding.

Gevolgen van ondervoeding bij kankerbehandeling

Gewichts- en spierverlies kunnen een negatieve invloed hebben op het behandeltraject en worden geassocieerd met: 3-19

  • verhoogde behandeltoxiciteit
  • verhoogd infectierisico
  • langere ziekenhuisopnames
  • verminderde kwaliteit van leven
  • verminderde overleving: 1 op de 5 patiënten met kanker komt te overlijden aan de gevolgen van ondervoeding, en niet aan de maligniteit zelf. 1

Daarnaast kan verlies van spiermassa leiden tot: 21,23

  • hogere kans op postoperatieve complicaties
  • dosisbeperkende toxiciteit
  • meer behandelonderbrekingen
  • verminderde tolerantie voor oncologische therapieën

Deze gevolgen onderstrepen het belang van tijdige aandacht voor voeding tijdens de behandeling. Prof. Dr. Joachim Aerts van het Erasmus MC laat zien hoe (onder)voeding de effectiviteit van immunotherapie beïnvloedt en wat dit betekent voor de patiëntenzorg.

Bekijk webinar

Wilt u meer weten over de impact van (onder)voeding bij chemotherapie? Bekijk hier de presentatie van Dr. Marieke Schooneman, internist-oncoloog.

Screening op ondervoeding bij kanker

Vroege screening en monitoring van risico op ondervoeding moeten al vanaf diagnose onderdeel zijn van oncologische zorg. Internationale en nationale richtlijnen over voeding bij kanker 20-22 adviseren om gedurende het volledige behandeltraject structureel te screenen op risico op ondervoeding en de voedingstoestand te monitoren.

Daarbij is het belangrijk om niet alleen gewicht, maar bijv. ook de onderstaande klinische aspecten mee te nemen:

  • voedingsinname
  • spiermassa
  • fysieke functionaliteit
  • vermoeidheid
  • veranderingen in eetpatroon

Veel gebruikte screeningtools voor ondervoeding bij kanker zijn PG-SGA, SF, SNAQ en MUST. De PG-SGA is het voorkeurs screeningsinstrument van de Landelijk Werkgroep Dietisten Oncologie (LWDO) omdat het naast het screenen op risico op ondervoeding ook geschikt is om de voedingsstatus te monitoren.22

Verdiep u verder

Herma ten Have, oncologiediëtist en voorzitter van de Landelijke Werkgroep Diëtisten Oncologie (LWDO), neemt u in een kort en informatief webinar mee in het herkennen, behandelen en voorkomen van ondervoeding bij oncologische patiënten. Daarnaast belicht zij de rol van oncologieverpleegkundigen bij het tijdig signaleren en screenen op ondervoeding.

Bekijk webinar

Klinische impact van tijdige voedingsondersteuning bij kankerbehandeling

De impact van ondervoeding reikt verder dan gewichtsverlies alleen en beïnvloedt direct de behandeluitkomsten. Interventie op het juiste moment is daarom cruciaal: individueel afgestemde voedingsondersteuning verlaagt het sterfterisico significant in vergelijking met standaard ziekenhuisvoeding.23

-30%

lagere mortaliteit binnen 30 dagen23

Studies laten bovendien zien dat vroege interventie met medische voeding kan bijdragen aan:

Rode cirkel met medisch monitor scherm en vergrootglas icoon

Minder postoperatieve complicaties6,7

Icoon dat kortere ziekenhuisopnames en sneller herstel van patiënten illustreert

Kortere ziekenhuisopnames
10-14

Icoon dat minder wijzigingen in oncologische behandelplannen en stabielere behandeling weergeeft

Betere tolerantie voor chemo- en radiotherapie24,25

Icoon dat een betere tolerantie voor chemo- en radiotherapie laat zien

Minder aanpassingen van oncologische behandelingen24,25

Richtlijnen medische voeding bij kanker

Wanneer het niet lukt om met gewone voeding voldoende voedingsstoffen binnen te krijgen, kan medische voeding helpen om de energie- en eiwitinname bij patiënten met kankergerelateerde ondervoeding te ondersteunen. 

Richtlijnen adviseren om, afhankelijk van de voedingsinname, stapsgewijs verschillende vormen van medische voeding in te zetten.21,26 Afhankelijk van de individuele situatie kunnen onder andere energie- en eiwitverrijkte voeding, drinkvoeding, sondevoeding of parenterale voeding worden voorgeschreven. Voeding vormt daarmee een essentieel en integraal onderdeel van de totale oncologische behandeling.

Overzicht medische voeding: energie- en eiwitverrijkte voeding, drinkvoeding, sondevoeding en parenterale voeding

Oncologische voedingszorg in de praktijk

Ondervoeding vraagt om tijdige herkenning en gerichte voedingszorg. Door voedingsproblemen vroeg te signaleren en passende interventies in te zetten, kan ondersteuning worden geboden bij behoud van voedingsstatus, spiermassa en fysieke functionaliteit tijdens het behandeltraject. Juist in deze fase kan de inzet van een juiste voedingsstrategie het verschil maken in uitkomsten voor de patiënt.

Samen met zorgprofessionals zet Nutricia zich in voor de toepassing van medische voedingszorg binnen de oncologische praktijk. Heeft u vragen over voedingsinterventies bij kanker, cachexie of verhoogde eiwitbehoefte? Nutricia ondersteunt met klinische evidentie, praktijkgerichte inzichten en toepasbare handvatten voor de dagelijkse praktijk.

Neem contact op


Lees meer over medische voeding binnen de oncologische zorg

Nutridrink, Forticare Advanced en Nutrison zijn voedingen voor medisch gebruik. Dieetvoeding bij ziektegerelateerde ondervoeding. Uitsluitend te gebruiken onder medisch toezicht.

1. Arends J, et al. Crit Rev Oncol Hematol. 2023:185:103965.
2. Hébuterne X, et al. JPEN J Parenter Enteral Nutr. 2014;38(2):196-204.
3. Martin L., et al. J Clin Oncol. 2015 Jan 1;33(1):90-9.
4. Marin et al. Clin Nutr Metab Care 2007, 10(4):480-7.
5. Daly et al. Proc Nutri Soc 2016, 77(2):135-151.
6. Zhao B, et al. Nutr Cancer. 2018;70(8):1254-63.
7. Zheng HL, et al. Ann Surg Oncol. 2017;24(11):3376-85.
8. Tan S, et al. Clin Nutr. 2022;41(3):599-609.
9. Marshall KM, et al. Clin Nutr. 2019;38(2):644-5.
10. D’Almeida CA, et al. J Nutr Health Aging. 2020;24(2):166-71.
11.  Na BG, et al. Nutr Cancer. 2018;70(8):1228-36.
12. Kwaan MR, et al. Dis Colon Rectum. 2013;56(9):1087-92.
13. Van Vugt JLA, et al. PLOS One. 2017;12(10):e0186547.
14. Planas M, et al. Support Cancer Care. 2016;4(1):429-35.
15. Schneider et al. Brit J Nutr 2004, 92: 105-11.
16. De Oliveira et al. Support Care Cancer 2020, 28(1):4971-4978.
17. Daly et al. Cancer 2020 , 126 (12), 2872-82.
18. Zhang et al. J Geriatr Oncol 2019, 10 (6), 874-883.
19. Zhang et al. Clin Nutr 2021, 40(6):4225-4233.
20. Arends J, Strasser F, Gonella S et al. Cancer cachexia in adult patients: ESMO Clinical Practice Guidelines. ESMO Open, 2021; 6
21. Muscaritoli M, Arends J, Bachmann P, et al.  ESPEN practical guideline: Clinical Nutrition in cancer. Clin Nutr. 2021 May;40(5):2898-2913
22. Have, H. ten, Beijer, et al. (2022). Handboek voeding bij kanker (3rd ed.). Boom Medisch.
23. Bargetzi L, et al. Ann Oncol. 2021;32(8):1025-1033.
24. Meng Q, et al. Clin Nutr. 2021;40(1):40-46
25. Muscaritoli M, et al. Ther Adv Med Oncol. 2019;11:1758835919880084.
26.Stuurgroep ondervoeding. (2019). Richtlijn ondervoeding: Herkenning, diagnosestelling en behandeling van ondervoeding bij volwassenen.